نقدی بر رمان "شرم" نوشته ی سلمان رشدی

بعد از مطالعه ی رمان "شرم" متوجه تاثیر و کارکرد رمان در تغییر بینش و نگرش انسانها و حتی تغییر جوامع بشری می شویم. "شرم" ِ سلمان رشدی برخلاف رمان آیات شیطانی که غرضورزانه نوشته شده است هم توانسته به عنوان رمانی تکنیکی موفق جلوه کند و هم اهداف نویسنده را در لفافه ای از زبان ارائه نماید. علت پرداختن بدین رمان برای فروکاستن ِ  کنجاوی ام بود که می خواستم سلمان رشدی را در جایگاه رمان نویس بشناسم شاید این کنجکاوی در دیگرانی همانند من وجود داشته باشد که امیدوارم با مطالعه ی این نقد اندکی از آن کاسته شده باشد. بعد از نقد شرم رمان بچه های نیمه شب را نیز بررسی خواهم کرد.

به بهانه ي اعطاي لقب "سر" و "شواليه" به سلمان رشدي توسط ملكه ي انگلستان

1-هنگامي كه نويسندگان ايراني ورود به عالم سياست را تخفيف خود و تنزيل جايگاه رفيع ادبيات مي دانند مهم ترين جايزه ي بين المللي يعني نوبل به كساني داده مي شود كه قلمشان از پي ي سياست مي دود و نشان شواليه بر سينه و گردن كسي مي درخشد كه نوشته اش بيش از اينكه ارزش ادبي يافته باشد رجز سياسي مي خواند .در يك سال گذشته اورهان پاموك نوبل را از آن خود مي كند و سلمان رشدي نشان شواليه گري را. حال اگر نويسندگان ايراني خارج از حوزه هاي اجتماعي و عاطفي بخواهند مطلبي بنويسند مورد شماتت واقع خواهند شد و خود آنها در اين عمل پيشقراول ديگران مي شوند.

با  نقد ساختاري بر سومين رمان ونه گات اميدوارم فرصتي دست بدهد كه در جزوه اي جداگانه به نقد فلسفي ي آثار ونه گات بپردازم كه اگر ذهن خويشتن را مديريت نكنم به يقين نقد فلسفي به كتابي حجيم بدل خواهد شد كه در آن صورت تنها بخش هايي از آن را در وبلاگم خواهم آورد.

اين نقد به روح ونه گات كه به ترالفامادور سفر كرده تقديم مي شود.

بسيار درباره جنگ جهاني دوم نوشته شده است و همچنين بسياري بر جانهاي از دست رفته در آن واقعه تاسف خورده اند و با تاسف خود معناي جديدي به جهان بخشيده اند و بسياري با دستآويز قرار دادن اين جنايت هولناك نگاههاي دنيا را به خود معطوف كرده و خود بر اريكه ي قدرت تكيه داده و رهبري جهان را به دست گرفته اند و حال با كينه ي ساليان دراز بر دنيا فرمان مي رانند و جاي ظالم و مظلوم را عوض كرده اند كه اگر بخواهيم به تمامي آنها بپردازيم از داستان "شب مادر" غافل مي مانيم براي همين محتواي آشويتس را دريغمندانه ناديده مي گيرم تا تنها به فرم و ساختار رمان "كورت ونه گات" بپردازم و نقاط قوت و ضعف آن را بشناسم.شايد در زماني ديگر با نقدي سياسي به موارد فوق نيز نظري بيندازم اما در اينجا تنها از براي شناخت دلايل بزرگشماري نويسنده رمان فوق ساختار آثار وي(نخست شب مادر) را مورد بررسي قرار مي دهم و بس.

لویی مردینان سلین را نویسنده ی خسته کنننده یافتم.پیشتر در مورد رمان "مرگ قسطی"نوشته بودم حال می خواهم نظری به رمان "سفر به انتهای شب"بیندازم که رمان نخست یک سر و گردن از این کار بالاتر می ایستد.به نظر می رسد که سلین پیش از اینکه رمان نویس باشد خاطرنویس است و مشخصات خاطره نویسی و حتی تا نیمه های رمان شاخصه های سفرنامه نگاری در رمان دیده می شود.تفاوت عمده ی رمان با سفرنامه نویسی در این است که در رمان سمت گیری "پیام" به طرف متن و مخاطب است اما در سفرنامه سمت گیری "پیام" به طرف نویسنده است.اتمسفر-شخصیتها-وقایع در سفرنامه و حتی خاطره نویسی بیش از اینکه برای مخاطب مهم جلوه کند برای خود نویسنده مهم است و این گونه نوشته ها می تواند حافظه ی مکتوب نویسنده باشد برای زمانی که بخواهد به گذشته برگردد.در ژانر مورد نظر خوانندگان نیز اگر خاطره ای با موارد مطروحه داشته باشند از آن لذت برده و سعی می کنند با همسان نگری و فرافکنی خود را در وقایع سهیم دانسته و با برگشت به گذشته ردپای خویشتن را در خاطره و یا سفرنامه پیدا کنند.از این روی مخاطب این ژانر نسبت به رمان کمتر می شود.چرا که رمان دنیای رمزآلودی است که برای نخستین بار برای همه رخ می نمایاند اما خاطره و یا سفرنامه واقعه ی تمام شده ای است که برای عده ی خاصی رخ داده و سپری شده است.

خود سلين مي گويد "چيزي كه من مي خواهم روايت گري نيست.انتقال احساس است."با چنين پيش فرضي ظاهرا خواننده بايد در رمانهاي او احساساتش را پي بگيرد و با او هم نوايي كرده و متناسب با انتقال احساس وي موقعيتهاي حسي مختلفي را براي خود بگيرد.نقد ما نيز بر پايه ي سخن خود سلين خواهد بود و رمان وي را در گروه رمانهايي قرار خواهيم داد كه به رمانهاي زندگي نوشت شهرت دارند و در اين رمانها هر چند كه زندگي نويسنده و كس ديگر به گونه اي تاريخ نگاري نمي شود اما رگه هاي زندگي ي واقعي در آن پر رنگ است و بر خلاف رمانهاي حادثه محور قسمتهاي بدون حادثه و مرده ي زندگي را ناديده نمي گيرند.در اين گونه رمانها تمامي زندگي با فراز و فرودش ارزشمند است و نويسنده از واگويه كردن قسمتهايي از زندگي كه حس كنجكاوي و تعليقي در اثر ايجاد نمي كند ابايي ندارد.تبليغات گسترده اي كه آثار سلين از آن برخورد دارست چنان مي نمايد كه وي در اين ژانر موفق عمل كرده است و يك سر و گردن از ديگر نويسندگاني كه در اين ژانر به خلق اثر پرداخته اند فراتر ايستاده است در حالي كه مي بينيم اين اتفاق نمي افتد.حتي اگر منصفانه بخواهيم اين اثر را با رمان "جن نامه"اثر هوشنگ گلشيري مقايسه كنيم خواهيم ديد كه در مقابل آن چندان جلوه اي نخواهد داشت.